The Perfect Satpurush

Episodes of Anadi Mahamuktraj Abji Bapashri and the lineage that bore witness to His divinity.

Bhagwan Swaminarayan, contemporaneous with Sadguru Anadi Muktaraj Gopalanand Swami, Sadguru Anadi Muktaraj Gunatitanand Swami, Muktanand Swami, Nityanand Swami, Nishkulanand Swami, and many other Anadi Mahamuktas, illuminated for the seeking soul the form of Maharaj, the supreme Upasana of Maharaj, and the supreme philosophy of Maharaj — an effort sustained with extraordinary fervour.

A lineage of revelation

Among them, Anadi Muktaraj Sadguru Gopalanand Swami and Anadi Muktaraj Gunatitanand Swami stood out for their unparalleled fervour. Gopalanand Swami composed a beautiful, exalted Rahasyarth — esoteric meaning — upon the Vachanamrut, sharing it with his foremost disciples Nirgundasji Swami, Paramchaitanyanandji Swami, and other Muktas, with Shuk Muni, and with Gunatitanand Swami.

When these great Sadgurus heard, they received divine experiences of Maharaj. Though they were Muktas who had themselves descended from Akshardham with Shriji Maharaj, they showed forth the Lord's divine lila in countless ways. When this jnana was fully understood by Gunatitanand Swami, by Gopalanand Swami, by Shukanand Swami, by Brahmanand Swami, they declared: "The hidden meaning of Shri Hari's supreme word, as Gopalanand Swami expounded it with such fervour — that very experience, of Maharaj's divine Murti, of His bliss and peace, dwells in us continuously."

Yet Gopalanand Swami and Gunatitanand Swami had to speak much of Maharaj's supremacy and of the highest divine state of aatyantik kalyan — final liberation — only in private, almost secretly. Some called them "khuniya jnan-vala" — bearers of secret knowledge. Even in Maharaj's own time, due to lack of fitness, some sadhus and devotees fell back from grasping Shri Hari's supreme Upasana, and many divergent understandings spread.

The manifestation of Bapashri

Then, by Shri Hari's special sankalpa — divine resolve — Shriji Maharaj manifested Anadi Muktaraj Abji Bapashri. From childhood his state was divine and supramundane: tradition holds that for many months he did not even take his mother's milk, remaining absorbed in samadhi, fixed in the Murti of Maharaj. As he grew, though he accepted the householder's life and conducted all worldly affairs, he abided immersed in Shri Hari's form, providing the highest example of how every life-activity, every transaction, may be conducted within union with Shri Hari.

Sadguru Anadi Mukta Nirgundasji Swami, the principal disciple of Gopalanand Swami, regarded Bapashri as his very life. When Bapashri came to meet him, the Swami said, "Abjibhai, come a little closer — I cannot quite see you." Bapashri then opened his fingers and revealed the divine radiance.

So too with Sadguru Shri Ishvarcharandasji Swami, Nirgundasji's principal disciple — Nirgundasji placed his hand into Bapashri's own and said simply, "He is yours now." The intimacy that grew between them was profound on both sides.

Bapashri brought countless sadhus and devotees to direct realisation of atma-paramatma sakshatkar and to the lofty state of remaining unbroken in the Murti, savouring its bliss. Among the sadhus: Vrindavandasji Swami, Bhagwatswarupdasji Swami, Devjivandasji Swami, Balkrishnadasji Swami, Muni Swami, Keshavpriyadasji Swami, Gopivallabhdasji Swami, Purani Dharmakeshavdasji Swami. Among householders bearing the orange thread or simple white robes: Anadi Muktaraj Kanji Bapa, Anadi Mukta Somchand Bapa, Anadi Muktaraj Bhura Bapa, Anadi Mukta Mansukh Bapa, Anadi Mukta Chatur Bapa, Anadi Mukta Jadhavji Bapa, and Anadi Mukta Narayan Mama.

Bapashri, of the very form of Shriji's sankalpa, was a self-established Mukta — an Anadi Mahamukta manifested by Maharaj's resolve — to whom all things were as a amalaka fruit upon the palm. Our gurudev Narayan Mama would explain: when atma-paramatma sakshatkar arises, all the coverings are lifted from the chaitanya — the soul becomes niravaran, uncovered. What unfolds across the infinite brahmandas, the very will of Maharaj, the union one has achieved with Him in tadrupa oneness, in premadvaita — that becomes the unbroken divine state. The doings of infinite brahmandas, the knowledge of countless jivas, ishvaras, devas, vibhutis, of the bound and the liberated — all this lay open to Bapashri as the amalaka in the palm.

The composition of the Rahasyarth Pradipika

Sadguru Ishvarcharandasji Swami, by Bapashri's divine resolve, formed the wish: "Swami, you must compose a Rahasyarth Pradipika commentary upon the Vachanamrut." He brought the most penetrating questions of the Vachanamrut to Bapashri, and Bapashri answered each with luminous clarity. From this came the Vachanamrut Rahasyarth Pradipika Tika. The work was not — as some unaware persons think — a personal exposition by Ishvarcharandasji Swami, nor a vehicle to elevate Bapashri's persona. Ishvarcharandasji Swami was himself a Mukta of supramundane state.

A famous householder, Becharbhai Gajjar, well-versed in many religious texts and in the Swaminarayan shastras, once asked the Swami the difference between pramaanik vishesha (textual specificity) and prameyagat vishesha (experiential specificity): "Textual answers I can grasp by intellect; but the experiential, the truly known — only this convinces me." Travelling near Dholka by bullock-cart toward the village of Dholi Bhamali, Becharbhai saw Sadguru Ishvarcharandasji Swami appearing in the open sky, divine radiance pouring from his form. The Swami stretched forth a long arm into space and showed him, as direct experience, the structure of the fourteen lokas and the entire brahmanda. Becharbhai cried out: "Aho! What fortune! For all these years I had not recognised who he truly is. If such is the disciple, how then must the most compassionate Abji Bapashri be?"

Narayan Mama, who confirmed Bapashri's word

Anadi Muktaraj Shri Narayan Mama, a renowned Mukta in the Bhuj diocese, was identified by Bapashri at the age of eleven months. While Bapashri was travelling through Zalavad, in Dhrangadhra he stopped his cart near the home of Narayanbhai's father Gigabhai. Taking the eleven-month-old Narayan Mama into his lap, placing a chandlo upon his forehead, Bapashri spoke: "This is a Siddha Anadi Mukta of Shriji Maharaj, and he will bring liberation to many souls."

Narayan Mama was no ordinary man. He was a science scholar; he had written a research paper, and a thesis upon it, for which he received a national award from a science authority. A student of science, yet of unbroken divine state — he himself said, "Bapashri is my jnana-guru; he expounded to me the philosophy of Maharaj just as it is, and granted me the experience of Shriji Maharaj's divine Murti."

His exposition is preserved in the volume Amrut Sarita, published by Swaminarayan Divine Mission, where the inner method — anuloma meditation, pratiloma meditation, the becoming-Murti-form, the union with Shriji's form — is treated even in its quasi-scientific frame.

At the foundation ceremony of the Charoli gurukul, Narayan Mama with Sadguru Pujya Jogi Swami performed the khat-muhurta; before a multitude of thousands he prophesied: "This will become a renowned institution upon this earth, as you can already see." And in that very speech, he declared: "Shri Hari grants me His direct darshan; sometimes a point comes out earlier, sometimes later, in the discourse, because in the unbroken union with His form the inward attention turns outward only with effort. Such is His grace upon me — He does not let me forget my own form, His Murti, even for an instant."

Sadguru Gunatitanand Swami had said: "Amid the affairs of the temple and of daily transaction, were the Murti of Shriji Maharaj forgotten for one moment, my throat would split." This is the supramundane state. Others cannot see the Murti even for one instant; he said: "For one instant the Murti is not forgotten." No one possesses the strength to speak so unless they truly play in that state.

And in public, many times, Narayan Mama declared: "Anadi Mahamukta Abji Bapashri is my jnana-guru, who taught me Shri Hari's supreme philosophy and granted me the experience of His divine form. The Rahasyarth that Bapashri established — preserved by Sadguru Ishvarcharandasji Swami in the volume Rahasyarth Pradipika Tika — is wholly true. From my own experience I say: this volume is indispensable for understanding Shri Hari's philosophy."

By the direct command of Ghanshyam Maharaj of Rangmahol Ahmedabad, Narayan Mama founded the Swaminarayan Divine Mission. But he understood it in a marvellously expansive sense: "The Swaminarayan Divine Mission is not the premises of an institution nor a circle of office-bearers — but, wherever there is a circle of Muktas truly propagating Shri Hari's supreme philosophy, that is the Swaminarayan Divine Mission. Such is its true scope."

That the supreme philosophy of Shri Hari, expounded by the great contemporary Sadgurus and by Anadi Mahamuktraj Abji Bapashri and his contemporaries, may spread throughout the satsang, and that seekers may inwardly assimilate it and reach the highest divine state of aatyantik kalyan — this is our prayer to Shri Hari and to His Anadi Muktas, with a heart full of feeling. Astu.

પૂર્ણ સત્પુરુષનાં પ્રસંગો

અનાદિ મહામુક્તરાજ અબજી બાપાશ્રી અને એમની દિવ્યતાના સાક્ષી મુક્તોની પરંપરા.

શ્રીજી સમકાલીન સદ્‌ગુરુ અનાદિ મુક્તરાજ ગોપાળાનંદ સ્વામી, સદ્‌ગુરુ અનાદિ મુક્તરાજ શ્રી ગુણાતીતાનંદ સ્વામી, મુક્તાનંદ સ્વામી, નિત્યાનંદ સ્વામી, નિષ્કુળાનંદ સ્વામી આદિક અનેક અનાદિ મહામુક્તોએ, જીવને સમજાવા માટે મહારાજનું સ્વરૂપ, મહારાજની સર્વોપરી ઉપાસના, મહારાજનું સર્વોપરી તત્ત્વજ્ઞાન સમજાવા માટે ખૂબ જ ધખધખાટ કરેલો.

પરંપરાનું ઉદ્ઘાટન

એમાંય અનાદિ મુક્તરાજ સદ્‌ગુરુ શ્રી ગોપાળાનંદ સ્વામી અને અનાદિ મુક્તરાજ શ્રી ગુણાતીતાનંદ સ્વામી ખૂબ જ અજોડ ધખધખાટ કરનારા હતા. ગોપાળાનંદ સ્વામીએ વચનામૃત ઉપર ખૂબ જ સુંદર રહસ્યાર્થ ઉદ્ઘાટન કરેલો. એ રહસ્યાર્થ એમના મુખ્ય શિષ્યો — નિર્ગુણદાસજી સ્વામી, પરમચૈતન્યાનંદ સ્વામી — તથા શુક મુનિ અને ગુણાતીતાનંદ સ્વામી પાસે કરેલો.

એ સાંભળીને એ મહાન સદ્‌ગુરુઓને મહારાજની દિવ્ય અનુભૂતિઓ થઈ. ભલે ધામથી જ પધારેલા મુક્તો હતા, શ્રીજી મહારાજ સાથે આવેલા હતા, પણ ભગવાનની દિવ્ય લીલાઓ એમણે દેખાડેલી. જ્યારે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને, ગોપાળાનંદ સ્વામીને, શુકાનંદ સ્વામીને, બ્રહ્માનંદ સ્વામીને આ જ્ઞાન સમજાયું ત્યારે એમણે કહ્યું — "શ્રી હરિની જે પરાવાણી છે, જેમનું રહસ્ય ગોપાળાનંદ સ્વામીએ ધખધખાટ સમજાવ્યું — એ દિવ્ય અનુભવ, મૂર્તિનું દિવ્ય સુખ ને શાંતિ — એનો અમને અખંડ અનુભવ થાય."

પણ ગોપાળાનંદ સ્વામી અને ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ મહારાજની સર્વોપરિતા અને આત્યંતિક કલ્યાણને — જે સર્વોચ્ચ દિવ્ય સ્થિતિ — એ માટેની વાતો ખોબે ગુપ્ત રીતે કરેલી. કેટલાક એમને "ખૂનિયા જ્ઞાનવાળા" કહેતા. મહારાજના વખતમાં પણ પાત્રતાના અભાવે, શ્રી હરિને સર્વોપરી ઉપાસના સમજાવામાં કેટલાક સંતો-હરિભક્તો પાછા પડતા હતા.

બાપાશ્રીનું પ્રાગટ્ય

કેટલાક, શ્રી હરિના વિશિષ્ટ સંકલ્પથી, શ્રીજી મહારાજે અનાદિ મુક્તરાજ અબજી બાપાશ્રીને પ્રગટ કરેલા. નાનપણથી જેમની એવી દિવ્ય અલૌકિક સ્થિતિ હતી — સંપ્રદાયમાં વર્ણવાયું છે કે માતાનું ધાવણ પણ કેટલાય મહિના સુધી ગ્રહણ ન કરતા, અને અખંડ મહારાજની મૂર્તિમાં સમાધિસ્થ રહેતા હતા. મોટા થયા પછી પણ, જગત-વ્યવહાર તો સ્વીકારેલો, કેટલાય નિભાવવાનો હતો, પણ તેમાં પણ શ્રી હરિના સ્વરૂપમાં રસબસ ભાવે રહી અને કેવી રીતે જીવનની સર્વ પ્રવૃત્તિ કરવી — એનો સર્વોત્કૃષ્ટ દાખલો એમણે પૂરો પાડ્યો.

ગોપાળાનંદ સ્વામીના પાટશિષ્ય અનાદિ મુક્ત નિર્ગુણદાસજી સ્વામી પણ બાપાશ્રીને જીવનપ્રાણ સમાન અનુભવ્યા. જ્યારે બાપાશ્રી એમને મળવા ગયા ત્યારે સ્વામીએ કહ્યું — "અબજીભાઈ, જરા નજીક આવો, હું તમને જોઈ શકતો નથી." ત્યારે બાપાશ્રીએ આંગળીઓ ખોલી અને દિવ્ય તેજ દર્શાવ્યું.

એમ જ નિર્ગુણદાસજી સ્વામીના પાટશિષ્ય સદ્‌ગુરુ શ્રી ઈશ્વરચરણદાસજી સ્વામીનો હાથ બાપાશ્રીના હાથમાં આપી, સ્વામીશ્રીએ કહ્યું — "આ તમારા જ." પછી તો બાપાશ્રી પ્રત્યે અને ઈશ્વરચરણદાસજી સ્વામી પ્રત્યે પરસ્પર અત્યંત આત્મીયતા.

બાપાશ્રીએ અનેક સંતો અને હરિભક્તોને આત્મા-પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર અને અખંડ મૂર્તિમાં લીન સ્થિતિ કરાવેલી — સદ્‌ગુરુ વૃંદાવનદાસજી સ્વામી, ભગવત્સ્વરૂપદાસજી સ્વામી, દેવજીવનદાસજી સ્વામી, બાલકૃષ્ણદાસજી સ્વામી, કેશવપ્રિયદાસજી સ્વામી, ગોપીવલ્લભદાસજી સ્વામી, પુરાણી ધર્મકેશવદાસજી સ્વામી — તથા હરિભક્તોમાં અનાદિ મુક્તરાજ શ્રી કાનજી બાપા, સોમચંદ બાપા, ભૂરા બાપા, મનસુખ બાપા, ચતુર બાપા, જાધવજી બાપા, અને નારાયણ મામા.

રહસ્યાર્થ પ્રદીપિકા ટીકાનો ઉદ્ભવ

બાપાશ્રીના દિવ્ય સંકલ્પથી સદ્‌ગુરુ ઈશ્વરચરણદાસજી સ્વામીને શુભેચ્છા થઈ — "સ્વામી, તમે વચનામૃત ઉપર રહસ્યાર્થ પ્રદીપિકા ટીકા કરો." એ માટે સ્વામીએ વચનામૃતના ગહન પ્રશ્નો બાપાશ્રીને પૂછ્યા, અને બાપાશ્રીએ એ બધાનો ખૂબ સ્પષ્ટ ઉત્તર આપ્યો. એના આધારે વચનામૃત રહસ્યાર્થ પ્રદીપિકા ટીકાનું નિર્માણ થયું.

નારાયણ મામા

અનાદિ મુક્તરાજ શ્રી નારાયણ મામા જ્યારે અગિયાર માસના હતા, ત્યારે બાપાશ્રી ઝાલાવાડમાં ફરતા ધ્રાંગધ્રામાં પધાર્યા, અને ગીગાભાઈ — નારાયણભાઈના પિતાશ્રી — ના ઘેર ગયા. અગિયાર માસના નારાયણ મામાને પોતાના ખોળામાં લઈ, કપાળ માથે ચાંદલો કરી બાપાશ્રી બોલ્યા — "આ શ્રીજી મહારાજના સિદ્ધ અનાદિ મુક્ત છે, અને અનેક જીવનું કલ્યાણ કરશે."

નારાયણ મામા સામાન્ય ન હતા — વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં શોધ-નિબંધ લખેલો, અને એમના થીસિસ ઉપર રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયેલો. વિજ્ઞાનના વિદ્યાર્થી, સાથોસાથ આત્મા-પરમાત્માની અખંડ દિવ્ય સ્થિતિવાળા. પોતે કહેતા — "બાપાશ્રી મારા જ્ઞાનગુરુ. એમણે મહારાજનું તત્ત્વજ્ઞાન જેમ-તેમ સમજાવ્યો, અને શ્રીજી મહારાજની દિવ્ય મૂર્તિના સાક્ષાત્કારની અનુભૂતિ કરાવી."

એમનું નિરૂપણ "અમૃત સરિતા" ગ્રંથમાં છે. અનુલોમ-પ્રતિલોમ ધ્યાન, મૂર્તિ-રૂપ થવાની વાત, સંપૂર્ણ દાસભાવ સાથે ભગવસ્સ્વરૂપ સાથે એક-મેક તદ્‌રૂપ તાલીમ — એ બધું એમણે વૈજ્ઞાનિક પરિપ્રેક્ષમાં સુંદર રીતે મૂક્યું છે.

ચારોળી ગુરુકુળના ખાતમુહૂર્ત વખતે પરમપૂજ્ય સદ્‌ગુરુ જોગી સ્વામી સાથે નારાયણ મામાએ ખાતમુહૂર્ત કરેલું. હજારોની મેદની વચ્ચે એ બોલ્યા — "ત્યારે મને શ્રી હરિના સાક્ષાત્ દર્શન થાય. એક ક્ષણ પણ મને પોતાના સ્વરૂપ — મૂર્તિ — ભૂલવા દેતા નથી."

બંને દેશની ગાદીના આચાર્યશ્રી હો, સંતો-હરિભક્તો બધા જ નારાયણ મામાની આ દિવ્ય સ્થિતિથી ભાવિત હતા. અમદાવાદ રંગમહોલના ઘનશ્યામ મહારાજના પ્રત્યક્ષ આદેશથી એમણે શ્રી સ્વામિનારાયણ ડિવાઈન મિશનની સ્થાપના કરી. પણ એમણે માર્મિક અર્થ એવો કરેલો — "સ્વામિનારાયણ ડિવાઇન મિશન એ કોઈ સંસ્થાનું ભવન કે કાર્યકર્તા-મંડળ નથી; શ્રી હરિના સર્વોપરી તત્ત્વજ્ઞાનનો સાચા અર્થમાં પ્રચાર-પ્રસાર કરતું જે કોઈ મુક્ત-મંડળ — એ જ સ્વામિનારાયણ ડિવાઈન મિશનની સાચી વ્યાખ્યા."

શ્રી હરિનો સર્વોપરી તત્ત્વજ્ઞાન સારાય સત્સંગમાં પ્રસરે, અને મુમુક્ષુઓ તેને આત્મસાત્ કરી આત્યંતિક કલ્યાણ-રૂપ સર્વોચ્ચ દિવ્ય સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી શકે — એ વિષે શ્રી હરિ તથા એમના અનાદિ મુક્તોને ગદ્‌ગદ કંઠે અંતરની પ્રાર્થના. અસ્તુ.

Le Satpurush Parfait

Épisodes de l'Anadi Mahamuktraj Abji Bapashri et de la lignée qui témoigna de sa divinité.

Bhagwan Swaminarayan, contemporain de Sadguru Anadi Muktaraj Gopalanand Swami, Sadguru Anadi Muktaraj Gunatitanand Swami, Muktanand Swami, Nityanand Swami, Nishkulanand Swami, et de nombreux autres Anadi Mahamuktas, a éclairé pour l'âme cherchante la forme de Maharaj, l'Upasana suprême de Maharaj, et la philosophie suprême de Maharaj — un effort soutenu avec une ferveur extraordinaire.

Une lignée de la révélation

Parmi eux, Anadi Muktaraj Sadguru Gopalanand Swami et Anadi Muktaraj Gunatitanand Swami se distinguèrent par leur ferveur sans pareille. Gopalanand Swami composa un superbe Rahasyarth — sens ésotérique — sur le Vachanamrut, qu'il partagea avec ses principaux disciples Nirgundasji Swami, Paramchaitanyanandji Swami, et d'autres Muktas, avec Shuk Muni, et avec Gunatitanand Swami.

Lorsque ces grands Sadgurus écoutèrent, ils reçurent les expériences divines de Maharaj. Bien qu'ils fussent des Muktas eux-mêmes descendus d'Akshardham avec Shriji Maharaj, ils manifestèrent les lila divines du Seigneur de mille manières. Quand cette jnana fut pleinement comprise par Gunatitanand Swami, par Gopalanand Swami, par Shukanand Swami, par Brahmanand Swami, ils déclarèrent : « Le sens caché de la parole suprême de Shri Hari, tel que Gopalanand Swami l'expose avec tant de ferveur — cette expérience même, de la Murti divine de Maharaj, de sa béatitude et de sa paix, demeure en nous continûment. »

Pourtant Gopalanand Swami et Gunatitanand Swami durent ne parler de la suprématie de Maharaj et du plus haut état divin de l'aatyantik kalyan — la libération finale — qu'en privé, presque secrètement. Certains les appelaient « khuniya jnan-vala » — porteurs d'une connaissance secrète. Même au temps même de Maharaj, faute de capacité, certains sadhus et dévots ne parvenaient pas à saisir l'Upasana suprême de Shri Hari, et bien des compréhensions divergentes se répandirent.

La manifestation de Bapashri

Alors, par le sankalpa particulier de Shri Hari — sa résolution divine — Shriji Maharaj manifesta Anadi Muktaraj Abji Bapashri. Dès l'enfance, son état était divin et supra-mondain : la tradition rapporte que pendant plusieurs mois il ne prit même pas le lait de sa mère, demeurant absorbé en samadhi, fixé dans la Murti de Maharaj. En grandissant, bien qu'il acceptât la vie de chef de famille et conduisît toutes les affaires du monde, il demeura immergé dans la forme de Shri Hari, offrant le plus haut exemple de la manière dont chaque activité de la vie peut être conduite en union avec Shri Hari.

Sadguru Anadi Mukta Nirgundasji Swami, le principal disciple de Gopalanand Swami, considérait Bapashri comme sa vie même. Lorsque Bapashri vint à sa rencontre, le Swami dit : « Abjibhai, approchez-vous un peu — je n'arrive pas tout à fait à vous voir. » Bapashri ouvrit alors les doigts et révéla l'éclat divin.

Il en fut de même avec Sadguru Shri Ishvarcharandasji Swami, principal disciple de Nirgundasji — Nirgundasji posa simplement sa main dans celle de Bapashri en disant : « Il est désormais le vôtre. » L'intimité qui grandit entre eux fut profonde de part et d'autre.

Bapashri amena d'innombrables sadhus et dévots à la réalisation directe de l'atma-paramatma sakshatkar et à l'état élevé de demeurer ininterrompu dans la Murti, en savourant la béatitude. Parmi les sadhus : Vrindavandasji Swami, Bhagwatswarupdasji Swami, Devjivandasji Swami, Balkrishnadasji Swami, Muni Swami, Keshavpriyadasji Swami, Gopivallabhdasji Swami, Purani Dharmakeshavdasji Swami. Parmi les chefs de famille portant le fil orange ou les robes blanches simples : Anadi Muktaraj Kanji Bapa, Anadi Mukta Somchand Bapa, Anadi Muktaraj Bhura Bapa, Anadi Mukta Mansukh Bapa, Anadi Mukta Chatur Bapa, Anadi Mukta Jadhavji Bapa, et Anadi Mukta Narayan Mama.

Bapashri, de la forme même du sankalpa de Shriji, était un Mukta auto-établi — un Anadi Mahamukta manifesté par la résolution de Maharaj — pour qui toutes choses étaient comme un fruit amalaka dans la paume. Notre gourou Narayan Mama expliquait : lorsque l'atma-paramatma sakshatkar survient, tous les voiles sont levés du chaitanya — l'âme devient niravaran, sans voile. Ce qui se déploie à travers les brahmandas infinis, la volonté même de Maharaj, l'union qu'on a obtenue avec Lui dans l'unité tadrupa, dans premadvaita — cela devient l'état divin ininterrompu.

La composition du Rahasyarth Pradipika

Sadguru Ishvarcharandasji Swami, par la résolution divine de Bapashri, forma le souhait : « Swami, vous devez composer un commentaire Rahasyarth Pradipika sur le Vachanamrut. » Il apporta les questions les plus pénétrantes du Vachanamrut à Bapashri, et Bapashri répondit à chacune avec une clarté lumineuse. De là vint la Vachanamrut Rahasyarth Pradipika Tika. L'œuvre n'était pas — comme certains le pensent par méconnaissance — une exposition personnelle d'Ishvarcharandasji Swami, ni un véhicule pour exalter le personnage de Bapashri.

Narayan Mama, qui confirma la parole de Bapashri

Anadi Muktaraj Shri Narayan Mama, célèbre Mukta du diocèse de Bhuj, fut identifié par Bapashri à l'âge de onze mois. Tandis que Bapashri voyageait à travers Zalavad, il s'arrêta avec son chariot près de la maison du père de Narayanbhai, Gigabhai. Prenant Narayan Mama de onze mois sur ses genoux et plaçant un chandlo sur son front, Bapashri prononça : « Voici un Siddha Anadi Mukta de Shriji Maharaj, et il apportera la libération à de nombreuses âmes. »

Narayan Mama n'était pas un homme ordinaire. Il était érudit en sciences ; il avait écrit un article de recherche, et une thèse à son sujet, pour laquelle il reçut une distinction nationale d'une autorité scientifique. Étudiant de science, mais d'un état divin ininterrompu — il disait lui-même : « Bapashri est mon jnana-guru ; il m'a exposé la philosophie de Maharaj telle qu'elle est, et m'a accordé l'expérience de la Murti divine de Shriji Maharaj. »

Son exposé est conservé dans le volume Amrut Sarita, publié par la Swaminarayan Divine Mission, où la méthode intérieure — la méditation anuloma, la méditation pratiloma, le devenir-forme-de-la-Murti, l'union avec la forme de Shriji — est traitée jusque dans son cadre quasi scientifique.

À la cérémonie de fondation du gurukul de Charoli, Narayan Mama, avec Sadguru Pujya Jogi Swami, accomplit le khat-muhurta ; devant une multitude de milliers, il prophétisa : « Ceci deviendra une institution renommée sur cette terre, comme vous pouvez déjà le voir. » Et dans ce même discours, il déclara : « Shri Hari m'accorde son darshan direct ; parfois un point sort plus tôt, parfois plus tard, dans le discours, parce que dans l'union ininterrompue avec sa forme, l'attention intérieure ne se tourne vers l'extérieur qu'avec effort. Telle est sa grâce sur moi — Il ne me laisse pas oublier ma propre forme, sa Murti, même un instant. »

Sadguru Gunatitanand Swami avait dit : « Au milieu des affaires du temple et des transactions quotidiennes, si la Murti de Shriji Maharaj était oubliée un seul instant, ma gorge se fendrait. » Tel est l'état supra-mondain. Les autres ne peuvent voir la Murti même un instant ; lui dit : « Pas un instant la Murti n'est oubliée. » Personne ne possède la force de parler ainsi à moins de jouer véritablement dans cet état.

Et en public, à de nombreuses reprises, Narayan Mama déclara : « Anadi Mahamukta Abji Bapashri est mon jnana-guru, qui m'enseigna la philosophie suprême de Shri Hari et m'accorda l'expérience de sa forme divine. Le Rahasyarth que Bapashri établit — préservé par Sadguru Ishvarcharandasji Swami dans le volume Rahasyarth Pradipika Tika — est entièrement vrai. De ma propre expérience je le dis : ce volume est indispensable pour comprendre la philosophie de Shri Hari. »

Par l'ordre direct de Ghanshyam Maharaj de Rangmahol Ahmedabad, Narayan Mama fonda la Swaminarayan Divine Mission. Mais il l'entendit en un sens merveilleusement étendu : « La Swaminarayan Divine Mission n'est ni les locaux d'une institution ni un cercle de fonctionnaires — mais, où qu'il y ait un cercle de Muktas propageant véritablement la philosophie suprême de Shri Hari, c'est cela la Swaminarayan Divine Mission. Telle est sa portée véritable. »

Que la philosophie suprême de Shri Hari, exposée par les grands Sadgurus contemporains et par Anadi Mahamuktraj Abji Bapashri et ses contemporains, se répande dans tout le satsang, et que les chercheurs l'assimilent intérieurement et atteignent le plus haut état divin d'aatyantik kalyan — telle est notre prière à Shri Hari et à ses Anadi Muktas, le cœur empli de sentiment. Astu.

The Murti's Radiance is Itself Akshardham

Vachanamrut Rahasyarth — the first principle.

Why a commentary was needed

Though Bhagwan Swaminarayan's profound mysteries had been expounded by his contemporary Anadi Muktas Sadguru Gopalanand Swami and Sadguru Gunatitanand Swami, lack of fitness in the satsang of that time meant that many opposed them, calling them "khuniya jnan-vala" — bearers of secret knowledge. Hence these Mahamuktas, observing restraint, taught the glory of Shriji Maharaj but did not commit the inner mystery to writing as it stood. By his own resolve, Bhagwan Swaminarayan manifested Anadi Mahamuktraj Bapashri upon the earth, and through the Vachanamrut Rahasyarth Tika He laid out — just as it is — His supremacy, His ideal philosophy, and the supreme state of the Anadi Mukta, drawing entirely from the Vachanamrut itself.

Many commentaries have been written upon the Bhagavad Gita; the English have laid it out differently as well; yet to this day no commentary or bhashya has met opposition. Freedom of thought and word belongs to all in this land. In the Swaminarayan tradition there are now several branches, each interpreting the founding texts in its own way, which all embrace as their right.

Tattva is grasped only through a Satpurush

Yet Shriji Maharaj said in Gadhada Pratham 7: "Wherever the topic of adhyatma arises in the shastras, it is not understood and one becomes confused." In Pratham 60: "It is from the ekantik alone that the ekantik's dharma is acquired." And in Madhya 13: "Such matters are written in the great texts; but they are understood only when the Satpurush manifests — never by one's own reasoning." This conveys that this discourse is grasped only through the medium of Muktas come from the Dham — and however high the seeker's sadhana, however deep his learning, without experience he cannot comprehend or expound it as it is.

The authority of Bapashri

The history of the Ahmedabad diocese of the Swaminarayan Sampradaya bears witness: the foundational Acharyas — Acharya Shri Ayodhyaprasadji Maharaj, Shri Keshavprasadji Maharaj, and Shri Purushottamprasadji Maharaj — themselves authenticated Bapashri, knowing him as "samadhivala" and as "siddha-mukta."

The luminary of the Ahmedabad diocese, Sadguru Shri Nirgundasji Swami — disciple of Sadguru Shri Gopalanand Swami — and his contemporaries who had personally met Shriji Maharaj: Sadaba of Kutch; Akshjivanandasji Swami and Achyutdasji Swami of Bhuj; Harinarayandasji Swami and Balkrishnadasji Swami of Muli; Kesarabhai of Dahisar; Lakshmiramabhai of Mandvi; Dhanbai Foi of Kutch — all knew Bapashri's glory and came to commune with him.

Bapashri brought to the state of chhati-deh sakshatkar — direct realisation while still embodied — sadhus of unshakeable firmness in Shriji Maharaj's command and Upasana, and famous in the original tradition: Ishvarcharandasji Swami, mahant of Jetalpur Mandir, disciple of Sadguru Nirgundasji Swami; Vrindavandasji Swami, mahant of Dholka Mandir; Ghanshyamjivandasji Swami, mahant of Ahmedabad Mandir; Shvetavaikunthadas Swami of Muli; Bhagwatswarupdasji Swami; Gopivallabhdasji Swami; Devjivandasji Swami; Dharmakishordasji Swami; Muni Swami of Patdi; Keshavpriyadasji and many other Acharya-initiated sadhus and devotees — peerless gems of the original tradition. The history of the Sampradaya bears its witness.

Even the great scholar of the Junagadh diocese, Shastri Shri Krishnavallabhacharya — accomplished in Sanskrit, who composed commentaries and original works — was so moved by Bapashri's Rahasyarth Vachanamrut that he said: "To compose a commentary upon the Vachanamrut in this manner is beyond the power of any seeker still in sadhana upon this earth."

And, only a few years past, Pujya Shri Narayanbhai Thakkar of Naranpura, Ahmedabad — known as Narayan Mama, founder of Shri Swaminarayan Divine Mission — to whom Bapashri granted the realisation, and whom both diocesan Acharyas of the original tradition authenticated. The Acharya of the Ahmedabad diocese Shri Tejendraprasadji had him perform the foundation of the Naranpura Mandir; the great sadhus of Memnagar Gurukul had him perform the foundation of the Charoli Gurukul. At that ceremony, before thousands, he spoke aloud: "For me, everywhere — above, below, on every side — I see nothing but Bhagwan Swaminarayan and His Anadi Muktas." Such a state, openly proclaimed — let our educated generation reflect upon what manner of being can speak so. He always said: "My jnana-guru was Shri Abji Bapashri." Then how must Bapashri himself have been!

The Murti's Radiance is the Akshardham

The first great clarification: that the Tej — the radiance, the Prakash — of Shriji Maharaj's Murti is itself the Akshardham. Bapashri demonstrated this on the basis of the most authoritative manuscript copies. Three are taken as reference:

1. The Ahmedabad handwritten manuscript
2. The first printed Ahmedabad-diocese edition, published in Samvat 1933
3. The Vadtal-diocese handwritten manuscript — wherein original words have been struck through with white ink and altered, and which forms the basis of Vadtal's first printed edition of Samvat 1933.

Reference 1 — Gadhada Madhya 13

To explain His own form, Maharaj said: "In My heart there is only Tej pervading, and within that Tej the Murti of Bhagwan is seen. And this single homogeneous Tej — call it 'atma,' or 'brahman,' or 'akshardham.' And the Murti of Bhagwan within that prakash — call it the 'tattva of atma,' or 'parabrahman,' or 'Purushottam.'" Maharaj has named His own Tej as 'atma,' 'brahman,' and 'akshardham' — and named His own Murti as the 'tattva of atma,' as 'parabrahman,' as 'Purushottam.'

Reference 2 — Gadhada Pratham 66

"That brahma-satta-rupa light, like the light of millions of suns…" The light like the light of millions of suns is the prakash of the Murti of Purushottam Bhagwan. Hence the Murti's prakash — the Murti's Tej — is what Madhya 13 calls 'atma,' 'brahman,' 'akshardham.'

Reference 3 — Gadhada Antya 31 & 32

"There is a mass of Tej like millions of suns, moons, and fires; that mass appears like an ocean. Such is the brahma-rupa, tej-omay Dham of Bhagwan, within which this form of Purushottam Bhagwan abides." Maharaj here calls the mass of Tej Bhagwan's Dham — proving it is the Akshardham. And in Antya 32: "Bhagwan abides eternally as Sakar Murti within His tejomaya Akshardham."

Reference 4 — Panchala 1

"That Aksharbrahma — it is the prakash of the limb of Bhagwan, or it is His abiding-place." Crystal clear: Shriji Maharaj's Tej, which is Aksharbrahman, is the prakash of His limb (anga-prakash). The first Ahmedabad printed edition contains this; the Vadtal handwritten manuscript has struck through the words "angno prakash chhe" with yellow ink — though they remain readable, evidencing the alteration. The Ahmedabad-published Harivakyasudhasindhu retains the original Sanskrit "anga-prakasham" — proving its presence in the source.

Reference 5 — Gadhada Madhya 10

"Purushottam Bhagwan is, by His own brahma-rupa shakti, pervading all, and as Murti is distinct from all. And Brahman is the kiran — the ray — of Purushottam Bhagwan." A ray is itself Tej and prakash. Hence Maharaj's Murti's Tej, by means of its rays, pervades all. From Madhya 13 — that the homogeneous Tej is brahman and akshardham — and from Madhya 10 — that brahman is Purushottam Bhagwan's kiran, plainly indicating Tej — it is unmistakable that Shriji Maharaj's Murti's Tej is itself Akshardham.

The names of Akshardham

Bapashri clarified that this single Tej-Akshardham of Maharaj's Murti is named by many epithets across the Vachanamruts:

One word — many meanings

Shriji Maharaj has even named Himself by the word "Akshar" in Panchala 2: "Bhagwan is Achyut, Niransh, Nirvikar, Akshar, and Akhand." Likewise in Ahmedabad 4: "Bhagwan is Niranjan, Svaprakash, Brahma, Akshar." Bapashri made plain: "As the chapter, so the meaning." And so it is with "Brahman": Maharaj is named Brahman in Sarangpur 6, Vadtal 13 and elsewhere; the Akshar is named Brahman; even the bhakta is named the "form of Brahman" in Madhya 63: "Bhagwan's bhaktas — know them to be the very form of Brahman; do not bring a human-feeling toward them."

The Murtimaan Akshar (the fourth of five-fold distinctions)

The Murtimaan Akshar, called Mool Akshar by Sadguru Gopalanand Swami and Gunatitanand Swami, is the fourth of the five-fold distinctions; it too is named Akshar, Akshardham, Aksharbrahma — and Shriji Maharaj abides within it through his kanti (Nirguna Swarup, the prakash of Akshardham), in anvaya-form.

Pratham 7: "Bhagwan abides within Aksharbrahma as antaryami and niyanta." — His vachyartha, His anvayapanu. Pratham 41: "In Akshar, Purusha, Prakriti, and all, Purushottam Bhagwan abides as antaryami according to fitness." Pratham 63: "By his Kanti — His ray, His prakash — He abides in Akshardham, in infinite koti brahmandas, and in all the ishvaras of those brahmandas, in anvaya-form." The Vadtal handwritten manuscript struck out "kanti" with white ink and substituted "antaryami".

Pratham 72: "As Bhagwan is the atma of the kshara, so He is also the atma of Aksharbrahman, beyond Prakriti-Purusha. By His own shakti He bears both kshara and akshara." Sarangpur 5: "He abides in the heart of Akshar as witness — that is the anvaya-rupa of Purushottam Bhagwan." Sarangpur 17: "Like Garuda — Akshardham and the Muktas dwelling in Akshardham — the more they obtained samarthya, the more they came to know Bhagwan's mahatmya." Here Mool Akshar is itself called "Dham" — for as the eagle never reaches the limit of the formless sky and ever flies in it, so the Mool Akshar and its Muktas fly in the Tej-rupa Akshardham of Shriji Maharaj, the anvaya-svarupa by which He abides in the Mool Akshar.

The infinity of the Mool Akshars

Karyani 10: "By Bhagwan's grace, His bhaktas become like Brahma, Shiva, Shukji, Narada, Prakriti-Purusha, Brahma, and Akshar." As Panchala 4 states: there are infinite Brahmas and Shivas in infinite brahmandas. So too there are kotis of Prakriti-Purushas, of Brahmas, of Aksharas. Ahmedabad 6: "Of all the aksharbrahmas, the Mahol-rupa Aksharbrahma of Bhagwan is anaadi." The plural — "sarve aksharbrahma" — denotes the Mool Aksharas. The Sadguru Bhumanand Swami's Ghanshyam-Lilamrut-Sagar (Uttarartha-Tarang 38) speaks of "koti-ishvaras, koti-brahmas, and koti-aksharas" flying in Shriji Maharaj's Tej-rupa Akshardham.

The position of the Muktas exceeds that of the Mool Aksharas

Bapashri thus clarified: as in the sun's light infinite jivas — humans, animals, birds — abide, so in the rays of Shriji Maharaj's Tej-rupa Akshardham infinite Mool-Akshar-rupa brahmandas are flying. As Valakhilya Rishis enjoy a direct connection with the sun, so only the Muktas of Shriji Maharaj's sadhanika attainment — by Loya 14, Pratham 63, Antya 31, Antya 38 — possess the connection with the Murti and with the Murti's bliss. Thus Pratham 21: "That Akshar abides in another form in the service of Purushottam Narayan." Pratham 33 and 41: "At the time of creation it becomes Akshar-form." — the service of brahmandas' creation is the "other form."

And thus Loya 15: "The Tejprakash of jiva, of Purusha, of Akshar, and of Purushottam are of the same kind, but their Tejprakash differs immeasurably." The Tej of infinite Aksharas dissolves into the kanti-rupa prakash of Shriji Maharaj. Bapashri established with marvellous clarity: "the position of Shriji Maharaj's Muktas is far higher than that of the Mool Aksharas."

And so the Vatu of Gopalanand Swami (Prakaran 1, Vat 266): "The bhaktas of Virat-Purusha, Pradhan-Purusha, Mool-Purusha, and Akshar are all paratantra (dependent); the bhaktas of Purushottam alone are svatantra (independent)." This makes plain that the Mool Akshar — that Akshar — has its own dham and its own muktas, distinct. Shriji Maharaj abides within them by the rays of His Tej-rupa Akshardham — anvaya — while only His Muktas have vyatireka-connection with the Murti itself. This Bapashri clarified upon the basis of Vachanamrut.

Through these manifold textual witnesses, Bapashri illumined this single mystery in great detail. By the references of authoritative copies — adduced upon the screen of these audios — the educated generation may surely understand: the Rahasyarth Tika is wholly authentic, and Bapashri's commentary is sharp and trustworthy, drawn entirely from the Vachanamrut itself.

મૂર્તિનું તેજ — એ જ અક્ષરધામ

વચનામૃત રહસ્યાર્થ — પ્રથમ મુદ્દો.

રહસ્યાર્થ ટીકાનું પ્રયોજન

ભગવાન સ્વામિનારાયણના ગહન રહસ્યો એમના સમકાલીન અનાદિ મુક્તરાજ સદ્‌ગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામી તથા ગુણાતીતાનંદ સ્વામી દ્વારા સમજાવવામાં આવેલા હોવા છતાં, એ વખતે પાત્રતાના અભાવે સત્સંગમાં કેટલાય લોકો તેઓને "ખૂનિયા જ્ઞાનવાળા" કહીને વિરોધ કરતા. અને તેથી જ આ મહામુક્તોએ મર્યાદામાં રહીને શ્રીજી મહારાજનો મહિમા સમજાવ્યો, પણ એ રહસ્ય જેમ છે તેમ લખાણમાં મૂકવામાં ન આવેલ. ભગવાન સ્વામિનારાયણે પોતાના સંકલ્પથી અનાદિ મહામુક્તરાજ બાપાશ્રીને પૃથ્વી પર પ્રગટ કરી, વચનામૃત રહસ્યાર્થ ટીકા દ્વારા પોતાની સર્વોપરિતા, આદર્શ તત્ત્વજ્ઞાન, અને અનાદિ મુક્તની સર્વોત્તમ સ્થિતિ — જેમ છે તેમ — કેવળ વચનામૃતના માધ્યમથી જ સમજાવી.

સત્પુરુષ વિના તત્ત્વ ન સમજાય

શ્રીજી મહારાજે પ્રથમના સાતમામાં કહ્યું — "શાસ્ત્રમાં અધ્યાત્મ-વાર્તા જ્યાં-જ્યાં આવે છે તે કોઈને સમજાતી નથી અને ભ્રમી જવાય છે." પ્રથમના ૬૦મામાં — "એકાંતિક થકી જ એકાંતિકનો ધર્મ કમાય છે." મધ્યના ૧૩મામાં — "સદ્‌ગ્રંથોમાં લખેલી હોય, પરંતુ સત્પુરુષ પ્રગટ થાય તે થકી જ આ વાર્તા સમજાય છે — પોતાની બુદ્ધિ-બળે નથી સમજાતી."

બાપાશ્રીની પ્રમાણિતતા

અમદાવાદ-દેશના આદ્ય આચાર્ય શ્રી અયોધ્યાપ્રસાદજી મહારાજ, શ્રી કેશવપ્રસાદજી મહારાજ, તેમજ શ્રી પુરુષોત્તમપ્રસાદજી મહારાજશ્રી — એ આચાર્ય-શ્રીઓએ બાપાશ્રીને "સમાધિવાળા" અને "સિદ્ધમુક્ત" તરીકે ઓળખીને પ્રમાણિત કરેલા છે.

બાપાશ્રીએ સંપ્રદાયમાં અતિ વિખ્યાત — જેતલપુર મહંત ઈશ્વરચરણદાસજી સ્વામી, ધોળકા મહંત વૃંદાવનદાસજી સ્વામી, અમદાવાદ મહંત ઘનશ્યામજીવનદાસજી સ્વામી, મૂળીના શ્વેતવૈકુંઠદાસ સ્વામી, ભગવત્સ્વરૂપદાસજી સ્વામી, ગોપીવલ્લભદાસજી સ્વામી, દેવજીવનદાસજી સ્વામી, ધર્મકિશોરદાસ સ્વામી, પાટડીના મુનિ સ્વામી, કેશવપ્રિયદાસજી — આદિક અનેકને છતી-દેહ સાક્ષાત્કાર કરાવેલા.

મૂર્તિનું તેજ — એ જ અક્ષરધામ

બાપાશ્રીએ આ મુખ્ય મુદ્દો પ્રમાણભૂત સંદર્ભો આપીને સમજાવ્યો. ત્રણ મુખ્ય પ્રતો:

1. અમદાવાદની હસ્તલિખિત પ્રત
2. સંવત ૧૯૩૩માં અમદાવાદ-દેશથી છપાયેલ સૌપ્રથમ પ્રત
3. વડતાલ-દેશની હસ્તલિખિત પ્રત — જેમાં શાહીથી ચેકીને ફેરફાર થયા છે

સંદર્ભ ૧ — ગઢડા મધ્ય ૧૩

મહારાજે કહ્યું — "મારા હૃદયને વિશે એકલું તેજ વ્યાપી રહ્યું છે, અને તે તેજને વિશે ભગવાનની મૂર્તિ દેખાય છે. અને એ જે એક રસ તેજ છે — તેને 'આત્મા' કહીએ, તથા 'બ્રહ્મ' કહીએ, અને 'અક્ષરધામ' કહીએ. અને એ પ્રકાશને વિશે જે ભગવાનની મૂર્તિ છે — તેને 'આત્માનું તત્ત્વ' કહીએ, 'પરબ્રહ્મ' કહીએ, 'પુરુષોત્તમ' કહીએ."

સંદર્ભ ૨ — ગઢડા પ્રથમ ૬૬

"બ્રહ્મ-સત્તારૂપ જે કોટિ-કોટિ સૂર્ય જેવો પ્રકાશ છે..." — તે પુરુષોત્તમ ભગવાનની મૂર્તિનો પ્રકાશ. એટલે મૂર્તિનો પ્રકાશ — મૂર્તિનું તેજ — એ જ 'આત્મા,' 'બ્રહ્મ,' 'અક્ષરધામ.'

સંદર્ભ ૩ — ગઢડા છેલ્લા ૩૧, ૩૨

છેલ્લાના ૩૧માં — "કોટિ ચંદ્ર-સૂર્ય-અગ્નિ તેના જેવો તેજનો સમૂહ છે, તે તેજનો સમૂહ સમુદ્ર જેવો જણાય છે. એવું બ્રહ્મરૂપ-તેજોમય જે ભગવાનનું ધામ — તેને વિશે આ પુરુષોત્તમ ભગવાનની આકૃતિ રહી છે." છેલ્લાના ૩૨માં — "ભગવાન તે તેજોમય એવું જે પોતાનું અક્ષરધામ — તેને વિશે સદા સાકાર મૂર્તિ વિરાજમાન છે."

સંદર્ભ ૪ — પંચાળાનું પહેલું

"જે અક્ષરબ્રહ્મ છે, તે તો એ ભગવાનના અંગનો પ્રકાશ છે, અથવા એમને રહ્યાનું ધામ છે." અમદાવાદથી છપાયેલ પ્રતમાં આ વાત મૂળભૂત રીતે છે. વડતાલની હસ્તલિખિત પ્રતમાં "અંગનો પ્રકાશ છે" એ શબ્દોને પીળા કલર દ્વારા છેકવામાં આવ્યું છે, જે ફેરફાર સ્પષ્ટ બતાવે છે. અમદાવાદ-દેશથી છપાયેલ હરિવાક્ય સુધાસિંધુમાં "અંગ-પ્રકાશમ્" એ સંસ્કૃત શબ્દ મૂળભૂત રીતે છે જ.

સંદર્ભ ૫ — ગઢડા મધ્ય ૧૦

"પુરુષોત્તમ ભગવાન છે — તે બ્રહ્મરૂપ જે પોતાની શક્તિ, તેણે કરીને સર્વેને વિશે વ્યાપક છે, અને મૂર્તિમાન થકા સર્વેથી જુદા છે. અને બ્રહ્મ છે, તે તો પુરુષોત્તમ ભગવાનની કિરણ છે." કિરણ એ જ તેજ, એ જ પ્રકાશ. એટલે મૂર્તિના તેજથી જ સર્વત્ર વ્યાપક છે.

અક્ષરધામના વિવિધ વિશેષણો

બાપાશ્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે મહારાજની મૂર્તિના તેજરૂપ અક્ષરધામને જુદા-જુદા વચનામૃતોમાં જુદા-જુદા વિશેષણોથી સંબોધવામાં આવ્યું છે:

બાપાશ્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું: "જ્યાં જેવું પ્રકરણ — ત્યાં તેવું સમજવું." મૂળ અક્ષરનું જે ધામ અને એના મુક્તો જુદા છે, અને શ્રીજી મહારાજ ત્યાં પોતાની કાંતિ — અન્વય શક્તિ — દ્વારા રહેલા છે; પણ વ્યતિરેક મૂર્તિનો સંબંધ માત્ર પોતાના મુક્તોને જ.

L'Éclat de la Murti est lui-même Akshardham

Vachanamrut Rahasyarth — le premier principe.

Pourquoi un commentaire fut nécessaire

Bien que les profonds mystères de Bhagwan Swaminarayan eussent été exposés par ses contemporains les Anadi Muktas Sadguru Gopalanand Swami et Sadguru Gunatitanand Swami, le manque de capacité dans le satsang de cette époque fit que beaucoup s'opposaient à eux, les appelant « khuniya jnan-vala » — porteurs d'une connaissance secrète. Aussi ces Mahamuktas, par retenue, enseignèrent la gloire de Shriji Maharaj sans confier le mystère intérieur à l'écrit tel qu'il était. Par sa propre résolution, Bhagwan Swaminarayan manifesta Anadi Mahamuktraj Bapashri sur la terre, et à travers la Vachanamrut Rahasyarth Tika il exposa — telle quelle — sa suprématie, sa philosophie idéale, et l'état suprême de l'Anadi Mukta, en s'appuyant entièrement sur le Vachanamrut lui-même.

Le Tattva ne se saisit que par un Satpurush

Shriji Maharaj a dit en Gadhada Pratham 7 : « Là où, dans les shastras, surgit le sujet de l'adhyatma, on ne le comprend pas et on s'égare. » En Pratham 60 : « C'est de l'ekantik seul que s'acquiert le dharma de l'ekantik. » Et en Madhya 13 : « De telles matières sont écrites dans les grands textes ; mais elles ne se comprennent que lorsque le Satpurush se manifeste — jamais par sa propre raison. »

L'autorité de Bapashri

L'histoire du diocèse d'Ahmedabad du Sampradaya Swaminarayan en témoigne : les Acharyas fondateurs — Acharya Shri Ayodhyaprasadji Maharaj, Shri Keshavprasadji Maharaj, et Shri Purushottamprasadji Maharaj — ont eux-mêmes authentifié Bapashri, le reconnaissant comme « samadhivala » et comme « siddha-mukta. »

Bapashri amena à l'état de chhati-deh sakshatkar — la réalisation directe en cours d'incarnation — des sadhus d'une fermeté inébranlable dans le commandement et l'Upasana de Shriji Maharaj : Ishvarcharandasji Swami, mahant de Jetalpur Mandir ; Vrindavandasji Swami, mahant de Dholka Mandir ; Ghanshyamjivandasji Swami, mahant d'Ahmedabad Mandir ; et beaucoup d'autres — joyaux sans pareils de la tradition originelle.

L'éclat de la Murti est l'Akshardham

La grande clarification première : que le Tej — l'éclat, le Prakash — de la Murti de Shriji Maharaj est lui-même l'Akshardham. Bapashri le démontra sur la base des copies manuscrites les plus autoritaires. Trois sont prises en référence :

1. Le manuscrit d'Ahmedabad
2. La première édition imprimée du diocèse d'Ahmedabad, publiée en Samvat 1933
3. Le manuscrit du diocèse de Vadtal — où des mots originaux ont été barrés à l'encre blanche puis modifiés

Référence 1 — Gadhada Madhya 13

Maharaj dit : « Dans Mon cœur, seul le Tej se déploie, et dans ce Tej la Murti de Bhagwan apparaît. Et ce Tej homogène — appelez-le 'atma,' ou 'brahman,' ou 'akshardham.' Et la Murti de Bhagwan dans ce prakash — appelez-la la 'tattva de l'atma,' ou 'parabrahman,' ou 'Purushottam.' »

Référence 2 — Gadhada Pratham 66

« Cette lumière brahma-satta-rupa, comme la lumière de millions de soleils… » La lumière comme celle de millions de soleils est le prakash de la Murti de Purushottam Bhagwan.

Référence 3 — Gadhada Antya 31 et 32

« Il y a une masse de Tej comme des millions de soleils, lunes et feux ; cette masse apparaît comme un océan. Tel est le Dham brahma-rupa, tej-omay de Bhagwan, dans lequel cette forme de Purushottam Bhagwan demeure. »

Référence 4 — Panchala 1

« Cet Aksharbrahma — il est le prakash du membre de Bhagwan, ou il est sa demeure. » Limpide. Le Tej de Shriji Maharaj, qui est Aksharbrahman, est le prakash de son membre (anga-prakash).

Référence 5 — Gadhada Madhya 10

« Purushottam Bhagwan est, par sa propre shakti brahma-rupa, pénétrant tout, et en tant que Murti distinct de tout. Et le Brahman est le kiran — le rayon — de Purushottam Bhagwan. » Un rayon est lui-même Tej et prakash.

Les noms de l'Akshardham

Bapashri a clarifié que ce Tej-Akshardham unique de la Murti de Maharaj est nommé par de nombreuses épithètes à travers les Vachanamruts :

Bapashri a clairement précisé : « Tel est le chapitre, telle est la signification. » Le Mool Akshar a son propre dham et ses propres muktas, distincts ; Shriji Maharaj y demeure par sa Kanti — sa shakti anvaya — mais la connexion vyatireka avec la Murti elle-même n'appartient qu'à ses Muktas. Voilà ce que Bapashri a clarifié sur la base du Vachanamrut.

Textual Variants in the Vachanamrut Rahasyarth

A clarification on textual variants — comparing the Rahasyarth text with the first printed editions and the original manuscripts.

The method of comparison

The greatest objection levelled against the Vachanamrut Rahasyarth is the claim that "its text is not authoritative." To analyse this requires comparing the Rahasyarth text with the texts of the original dioceses. Since Bapashri appeared and lived his entire life in Kutch — which falls within the Ahmedabad diocese — the natural comparison is with the Ahmedabad text. The Vadtal and Ahmedabad texts diverge in many places: even the total number of Vachanamruts differs — 262 in Vadtal, 273 in Ahmedabad.

Three references are taken throughout this comparison:

1. The first printed Ahmedabad-diocese edition of Samvat 1933, published by Acharya Maharaj Shri Keshavprasadji — used as the principal reference.
2. The Ahmedabad handwritten manuscript (in the author's possession).
3. The Vadtal handwritten manuscript — wherein many words have been struck through with whitener and re-written.

From these comparisons, any informed seeker may verify with full assurance that the Rahasyarth text is exactly that of the first printed Ahmedabad edition. Where divergence is found, it is in the texts of other institutions — who appear to have altered the words later, according to their own understanding.

Ten textual variants examined

Conclusion

An open-minded seeker, comparing the Rahasyarth text against the first printed Ahmedabad-diocese edition of Samvat 1933, will find that they are identical, word for word, in every disputed passage. The Rahasyarth Vachanamrut is wholly authentic. It is the texts of other institutions — even of the Ahmedabad diocese — that have introduced variants over time, often to reconcile the Vachanamrut with their own pre-formed understanding.

To preserve His own foundational principle, Maharaj made Bapashri the instrument: by His own resolve He manifested him, and through the Tika-vala Vachanamrut He brought His original siddhanta into the satsang in the simplest language. By this Bapashri, Maharaj has bestowed infinite grace upon us by guarding His own foundational truth.

Tattva is grasped only through the Satpurush

Maharaj said in Madhya 13: "It is understood when the Satpurush manifests." Shikshapatri shloka 100: "And the Vyasasutra-bhashya and Bhagavad Gita-bhashya as composed by Shri Ramanujacharya — these two are to be known as our adhyatma-shastra." Note: not the Vyasasutra or Gita alone, but the bhashya-with-text. So our adhyatma-shastra is the Vachanamrut with the commentary done upon it — and that commentary done by whom? Madhya 13: "By the Satpurush who has manifested." "Manifested" is the operative word. Hence the Tika-vala Vachanamrut is our true adhyatma-shastra.

Maya's home — those who wear the cloth and call themselves learned

A famous discourse cited Nishkulanand Swami's Bhaktachintamani 15.32. Maya, encountered in the forest, declares: "My native home is among the cloth-wearers and the learned (bhekh-pandit); there I love to dwell. Among yogis, yatis, sannyasis, tapasis — there I am eternally settled." The reasoning is sober: a householder's transgression is retail; the saint's transgression is wholesale, for thousands follow him. His word becomes brahma-vakya for them — they will set aside the Veda's word, that is, Maharaj's own word, in favour of their guru's.

Therefore the test: whether the speaker is a sannyasi or a householder, if his word disagrees with the Vachanamrut, do not accept it. Maharaj's word is the touchstone — the gold standard — understood through the Mukta of full sakshatkar.

Pramey-gat: experiential authority

Chatur Bapa of Malaniyad, near Hadmatpa in Zalavad, was a celebrated Mukta of full sakshatkar. He and his father Amichand Bapa lived in Bapashri's own day, frequently visited Baldiya, served and listened to discourse. They affirmed that the Rahasyarth Vachanamrut was not casually composed by Ishvarcharandasji Swami: the standard text first prepared by Ishvarcharandasji Swami, Purani Dharmakeshavdasji Swami and others was checked by Bapashri; then Ishvarcharandasji Swami posed his questions, Bapashri answered, and the Swami transcribed. The work was completed in Samvat 1982, after which several formal recitations of the Rahasyarth took place during Bapashri's remaining years. Every word in it bears Bapashri's authentication.

To every seeker, then, this prayer: as Shikshapatri 101–102 enjoins, "That which speaks of the highest is to be principally accepted" — let the comparison itself stand as testimony. There is not one word of difference. Holding to that measure, you will assuredly experience Maharaj's foundational truth, and that truth itself will be safeguarded.

વચનામૃત રહસ્યાર્થ — પાઠભેદ વિશે ખુલાસો

રહસ્યાર્થ ટેક્સ્ટની પ્રથમ printed પ્રતો અને મૂળ હસ્તલિખિત પ્રતો સાથે સરખામણી.

સરખામણીની પદ્ધતિ

વચનામૃત રહસ્યાર્થ સામેનો સૌથી મોટો વાંધો — "આ પ્રમાણભૂત નથી, ઑથેન્ટિક નથી." એનું વિશ્લેષણ કરવા રહસ્યાર્થ ટેક્સ્ટને ગાદી-સંસ્થાના વચનામૃત સાથે સરખાવવા જોઈએ. બાપાશ્રી કચ્છમાં પ્રગટ થયેલા, જે અમદાવાદ-દેશમાં આવે, એટલે સરખામણી અમદાવાદની પ્રત સાથે કરવી જોઈએ. વડતાલ અને અમદાવાદની પ્રતમાં ઘણા પાઠભેદ છે — total number પણ અલગ — વડતાલમાં ૨૬૨, અમદાવાદમાં ૨૭૩.

ત્રણ reference લીધા છે:

1. ૧૯૩૩ની અમદાવાદ-દેશની પ્રથમ printed પ્રત — મુખ્ય આધાર.
2. અમદાવાદની હસ્તલિખિત પ્રત.
3. વડતાલની હસ્તલિખિત પ્રત — જેમાં શાહીથી છેકીને ફેરફાર થયા છે.

દશ પાઠભેદ

સારાંશ

કોઈ પણ સુજ્ઞ મુમુક્ષુ — પૂર્વગ્રહ-રહિત થઈને રહસ્યાર્થ ટેક્સ્ટને ૧૯૩૩ની પ્રથમ printed અમદાવાદ-દેશની પ્રત સાથે સરખાવશે, તો સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવશે કે બંને ૧૦૦% એક જ — શબ્દનો પણ ફેર ક્યાંય નથી. પાઠભેદ તો અન્ય સંસ્થાઓએ — જે-તે સંસ્થાએ કે જે-તે લખનારાએ — પોતાની સમજ પ્રમાણે પછી થોડો-ઘણો કરતા રહ્યા.

મહારાજે પોતાના મૂળ સિદ્ધાંત જાળવવા બાપાશ્રીને નિમિત્ત બનાવ્યા, સંકલ્પ કરીને પ્રગટ કર્યા, ટીકાવાળા વચનામૃત કરીને પોતાના મૂળ સિદ્ધાંતને એકદમ સરળ ભાષામાં સત્સંગ સમક્ષ લાવ્યા. મહારાજે અનંત કૃપા કરી છે.

Variantes Textuelles dans le Vachanamrut Rahasyarth

Une clarification sur les variantes textuelles — comparaison du texte du Rahasyarth avec les premières éditions imprimées et les manuscrits originaux.

La méthode de comparaison

La plus grande objection portée contre le Vachanamrut Rahasyarth est l'affirmation que « son texte n'est pas autoritatif. » L'analyser exige de comparer le texte Rahasyarth avec les textes des diocèses originels. Bapashri étant apparu et ayant vécu toute sa vie au Kutch — qui relève du diocèse d'Ahmedabad — la comparaison naturelle est avec le texte d'Ahmedabad. Les textes de Vadtal et d'Ahmedabad divergent en de nombreux endroits : même le nombre total de Vachanamruts diffère — 262 à Vadtal, 273 à Ahmedabad.

Trois références sont prises tout au long de cette comparaison :

1. La première édition imprimée du diocèse d'Ahmedabad de Samvat 1933, publiée par l'Acharya Maharaj Shri Keshavprasadji — utilisée comme référence principale.
2. Le manuscrit d'Ahmedabad (en possession de l'auteur).
3. Le manuscrit de Vadtal — où de nombreux mots ont été barrés au correcteur et réécrits.

Dix variantes textuelles examinées

Conclusion

Un chercheur impartial, comparant le texte Rahasyarth avec la première édition imprimée du diocèse d'Ahmedabad de Samvat 1933, trouvera qu'ils sont identiques, mot pour mot, dans chaque passage contesté. Le Vachanamrut Rahasyarth est entièrement authentique. Ce sont les textes d'autres institutions — même du diocèse d'Ahmedabad — qui ont introduit des variantes au fil du temps, souvent pour réconcilier le Vachanamrut avec leur propre compréhension préformée.

Pour préserver son propre principe fondamental, Maharaj a fait de Bapashri l'instrument : par sa propre résolution, il l'a manifesté ; et à travers le Vachanamrut commenté, il a apporté son siddhanta originel dans le satsang dans le langage le plus simple. Par ce Bapashri, Maharaj nous a accordé une grâce infinie en gardant sa propre vérité fondamentale.

The Divine Light — Maharaj's Anvay Form and the Mystery of the Muktas

If the second principle established that Murti's Tej is Akshardham, the fourth principle takes us deeper still: into the very nature of that Tej, the Murti's pervasion (anvay), and the threefold condition of the liberated souls who dwell within it. Here Bapashri unfolds the inmost grammar of what it means to be a mukta, a videhmukta, and an anadi-mukta.

The Murti as Light Personified

The first thing Bapashri makes unmistakable is that Maharaj's Murti is not illuminated by some external light — the Murti is light. The dazzling Tej of which the Vachanamrut speaks is not a halo around Bhagwan; it is Bhagwan's own swarup radiating outward. To distinguish "Murti" and "Tej" as two different things is already a misstep; they are one reality, named twice for the sake of discourse.

This is why the shastras adopt many vocabularies for what is in essence a single fact. The Tej is sometimes called brahma, sometimes akshar, sometimes chidakash, sometimes the anga-prakash (the radiance of Bhagwan's limb), sometimes kanti or brahmajyoti. The names shift; the referent does not. All of these are descriptions of the luminous form of Maharaj himself, considered under the aspect of his pervasion.

The One Shakti, Many Names

Why so many synonyms for one thing? Because Maharaj's shakti is approached from many angles. From the angle of its limitless extension, it is akshar — that which never decays. From the angle of its luminosity, it is tej or brahmajyoti. From the angle of its sentience, it is chaitanya. From the angle of its functioning as the sustaining ground of all brahmandas, it is chidakash — the conscious sky. Each name catches one face of a single jewel.

The shastras do not multiply names to confuse us; they multiply them so that the seeker may, at every level of vichar, recognize the same reality wearing a different lexical garment. The day a sadhak sees that all these words point to Maharaj's own form — that day the doctrine becomes alive.

Anvay: The Murti at the Centre

Now the fourth principle proper. Maharaj's Murti, although ever divya-akar (an ever-personal divine form, two arms, smiling, fragrant, with parshads at its side), is also the centre of an all-pervading shakti. This is what is meant by anvay. The Murti is here, at the centre of Akshardham; and at the same time, by its own shakti, it is everywhere — in every brahmanda, in every atom, in every jiva, in every ishvar.

An analogy from physics helps. Consider energy itself: it has a source, but the field it generates extends outward into space; the energy at the periphery is none other than the energy of the source — only its distance differs, not its substance. Similarly, the Tej one mukta sees as enveloping his own form, the Tej that fills the brahmanda, and the Murti seated at the centre of Akshardham — all are the same Murti, differing only in the angle of view.

This is the metaphysical signature of anvay. Maharaj — full, perfect — pervades brahmandas without leaving Akshardham; brahmandas are full because Maharaj is in them; Akshardham is full because Maharaj is there too; nothing has been added, nothing diminished. Only the dull mathematics of finite quantity is overruled.

The Hierarchy of Pervasion

Bapashri lays out the order in which one shakti enfolds another. Maharaj's pervading Tej contains — and itself is the inner self of — Mool Akshar; Mool Akshar contains Vasudev-Brahma; Vasudev-Brahma contains Mool Purush; Mool Purush contains Pradhan Purush; Pradhan Purush contains Virat Purush; and Virat is the antaryami of every body in this brahmanda. What sustains the smallest insect, then, is — through this descending chain — none other than Maharaj himself. (See Karyani 10 for the structural account.)

The Three Categories of Muktas — Two Vocabularies

Now Bapashri arrives at the most delicate question of the Sampradaya: among the muktas, how are the gradations to be understood? Here he reconciles two different terminologies that have caused confusion in past generations of satsangis.

Sadguru Gopalanand Swami, in his earliest exposition, used three traditional Vedantic terms: jivanmukta, videhmukta, and kaivalyamukta. Bapashri, following the language Maharaj himself adopted in many Vachanamruts, uses: ekantik mukta, param-ekantik mukta, and anadi mukta. Are these two different schemas? Bapashri says no — they are two names for one reality.

The genius of Bapashri is to show that there is no schism between Gopalanand Swami's exposition and his own. Both are speaking of the same three rungs. The Vedantic vocabulary lays stress on the body-condition; the Bapashri vocabulary lays stress on the relational condition with Maharaj.

Sugar in Milk

The classical analogy Bapashri uses is sugar dissolved in milk. The ekantik is like sugar still partly in the spoon; the param-ekantik is like sugar settling in the milk yet retaining grain; the anadi-mukta is like sugar that has wholly disappeared into the milk — sweetness alone remains. Yet (and this is the wonder) the dissolved sugar has not ceased to be sugar; it is more itself than ever, only no longer set over against the milk.

The Paradox of the Akshardham-Mukta

Here is the most delicate pastoral teaching of the manka. Vachanamrut Vat 71 and Vat 76 appear to suggest that even an akshardham-mukta, if his sankalpa goes astray, can become bound. How can this be? Narayan Mama answers: this teaching applies precisely to the videhmukta / param-ekantik state — where the subtle dvaita is still present. So long as any trace of "I am, Maharaj is" persists, there remains a place where sankalpa can move, and therefore where it can stray.

The anadi-mukta — kaivalya-mukta — has passed beyond this. His "I" is the radiance of Maharaj's own "I". There is no second ground from which his sankalpa could deviate. He is the sugar entirely dissolved.

Anu Drishti and Purushottam Drishti

Vachanamrut Pratham 51 gives the clearest framing. From the side of Akshar, only Akshar exists; from the side of Purushottam, only Purushottam exists. Both are true, each on its own plane. The mature sadhak does not collapse them into a single statement but learns, like a diamond cutting a diamond, to wield each drishti at its proper moment. Anu drishti sees the mukta as a distinct atom of bliss; Purushottam drishti sees only the One.

Concluding Prayer

Through this fourth principle, Bapashri has placed in our hands the keys to the inmost sanctuary of the Sampradaya. The Murti is light; the light is Akshardham; Akshardham is filled with muktas; the muktas are gradations of intimacy with the Murti; and at the summit, the mukta and the Murti are one without becoming none. May Maharaj, by Bapashri's grace, draw every sadhak from ekantik to param-ekantik to anadi — until "I" is heard only as the resonance of his own bliss.

દિવ્ય તેજ — મહારાજનું અન્વયસ્વરૂપ અને મુક્તોનું રહસ્ય

જો બીજા સિદ્ધાંતે સ્થાપ્યું કે મૂર્તિનું તેજ એ જ અક્ષરધામ છે, તો ચોથો સિદ્ધાંત આપણને એથી પણ ઊંડે લઈ જાય છે: એ તેજના સ્વરૂપમાં, મૂર્તિના અન્વયમાં, અને એ તેજમાં વસતા ત્રણ પ્રકારના મુક્તોની અવસ્થામાં. અહીં બાપાશ્રી મુક્ત, વિદેહમુક્ત અને અનાદિ-મુક્તના અંતર્ગત રહસ્યને ખોલે છે.

મૂર્તિ — તેજસ્વરૂપ સાક્ષાત્

બાપાશ્રી પહેલી જ વાત નિર્ધારપૂર્વક કહે છે — મહારાજની મૂર્તિ બાહ્ય પ્રકાશથી પ્રકાશિત નથી; મૂર્તિ એ જ પ્રકાશ છે. વચનામૃતમાં જે ઝળહળતા તેજનું વર્ણન છે, એ ભગવાનની આસપાસનું તેજ-વલય નથી; એ ભગવાનનું પોતાનું સ્વરૂપ બહાર પ્રસરતું છે. "મૂર્તિ" અને "તેજ" એ બે અલગ પદાર્થ સમજવાં એ જ ભૂલ છે; એ એક જ વસ્તુ છે, વ્યવહાર માટે બે નામથી ઓળખાય છે.

એટલે જ શાસ્ત્રો એક જ વાતને અનેક નામથી વર્ણવે છે. એ તેજને ક્યાંક બ્રહ્મ કહ્યું છે, ક્યાંક અક્ષર, ક્યાંક ચિદાકાશ, ક્યાંક અંગ-પ્રકાશ (ભગવાનના અંગનું તેજ), ક્યાંક કાંતિ, ક્યાંક બ્રહ્મજ્યોતિ. નામ બદલાય છે, વસ્તુ એક છે. આ બધાં મહારાજના પ્રકાશમય સ્વરૂપનાં જ — અન્વય દૃષ્ટિએ જોયેલાં — વર્ણનો છે.

એક જ શક્તિ — અનેક નામ

એક જ વસ્તુ માટે આટલા નામ શા માટે? કારણ કે મહારાજની શક્તિને અનેક દૃષ્ટિએ જોવાય છે. એની અમર્યાદ વ્યાપકતાની દૃષ્ટિએ એ અક્ષર છે — ક્યારેય ક્ષય ન પામે તે. એની પ્રકાશિતતાની દૃષ્ટિએ એ તેજ કે બ્રહ્મજ્યોતિ. એની ચૈતન્યતાની દૃષ્ટિએ એ ચૈતન્ય. અને બ્રહ્માંડોની આધારભૂમિ તરીકે કાર્ય કરવાની દૃષ્ટિએ એ ચિદાકાશ — જ્ઞાનરૂપી આકાશ. દરેક નામ એક જ રત્નનું એક પાસું પકડે છે.

શાસ્ત્રો આપણને ગૂંચવવા નામો બહુલાવતાં નથી; એ બહુલાવે છે જેથી દરેક વિચારસ્તરે સાધક એ જ વસ્તુને જુદાં શાબ્દિક વસ્ત્રોમાં ઓળખી શકે. જે દિવસે સાધકને સ્પષ્ટ થાય કે આ બધાં શબ્દો મહારાજના પોતાના સ્વરૂપ તરફ જ આંગળી ચીંધે છે — એ દિવસે સિદ્ધાંત જીવંત બને છે.

અન્વય: કેન્દ્રમાં મૂર્તિ

હવે ચોથો સિદ્ધાંત મૂળ વાત. મહારાજની મૂર્તિ, જે સદાય દિવ્યાકાર છે (બે ભુજ, મોહક હાસ્ય, સુગંધિત, મુક્તોથી પરિવૃત), તે જ સાથે-સાથે એક સર્વવ્યાપક શક્તિનું કેન્દ્ર પણ છે. એ જ અન્વયનો ભાવ છે. મૂર્તિ અહીં છે — અક્ષરધામના કેન્દ્રમાં; અને એ જ સાથે, એની પોતાની શક્તિ વડે, એ સર્વત્ર છે — દરેક બ્રહ્માંડમાં, દરેક પરમાણુમાં, દરેક જીવમાં, દરેક ઈશ્વરમાં.

ભૌતિક વિજ્ઞાનનું એક રૂપક સહાય કરે. શક્તિનો વિચાર કરો: એને એક ઉદ્ગમ છે, પણ એમાંથી પ્રસરતું ક્ષેત્ર બહાર સુધી જાય છે; પરિઘ પરની શક્તિ ઉદ્ગમની જ શક્તિ છે — ફક્ત અંતર અલગ છે, મૂળ વસ્તુ નહિ. એ જ રીતે — મુક્તને જે તેજ પોતાના સ્વરૂપ ફરતે દેખાય છે, જે તેજ બ્રહ્માંડને ભરે છે, અને જે મૂર્તિ અક્ષરધામના કેન્દ્રમાં બિરાજે છે — એ બધું એક જ મૂર્તિ છે, માત્ર દૃષ્ટિકોણ બદલાય છે.

આ જ અન્વયનું તાત્ત્વિક હસ્તાક્ષર છે. મહારાજ — પૂર્ણ — અક્ષરધામ છોડ્યા વિના બ્રહ્માંડોમાં વ્યાપે છે; બ્રહ્માંડો પૂર્ણ છે કેમ કે મહારાજ એમાં છે; અક્ષરધામ પૂર્ણ છે કેમ કે મહારાજ ત્યાં પણ છે; કંઈ ઉમેરાયું નથી, કંઈ ઘટ્યું નથી. ફક્ત મર્યાદિત માત્રાનું સામાન્ય અંકગણિત અહીં લાગુ પડતું નથી.

વ્યાપકતાનો ક્રમ

બાપાશ્રી એક શક્તિ બીજીને કેવી રીતે અંતર્ગત કરે છે એનો ક્રમ સ્પષ્ટ કરે છે. મહારાજનું વ્યાપક તેજ મૂળ-અક્ષરનું અંતર્યામી છે; મૂળ-અક્ષર વાસુદેવ-બ્રહ્મનું; વાસુદેવ-બ્રહ્મ મૂળ-પુરુષનું; મૂળ-પુરુષ પ્રધાન-પુરુષનું; પ્રધાન-પુરુષ વિરાટ-પુરુષનું; અને વિરાટ આ બ્રહ્માંડમાં દરેક દેહનો અંતર્યામી છે. એટલે — સૌથી નાના કીટકને જે ધારણ કરે છે, એ આ ઉતરતી શૃંખલા દ્વારા સ્વયં મહારાજ જ છે. (બંધારણીય વર્ણન માટે જુઓ કાર્યાની ૧૦.)

મુક્તોના ત્રણ પ્રકાર — બે પરિભાષાઓ

હવે બાપાશ્રી સંપ્રદાયના સૌથી નાજુક પ્રશ્ન પર આવે છે: મુક્તોમાં તરતમતા કેવી રીતે સમજવી? અહીં તેઓ બે અલગ પરિભાષાઓનું સમાધાન કરે છે — જે પરિભાષાઓએ સત્સંગીઓની પાછલી પેઢીઓને મૂંઝવી હતી.

સદ્ગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામીએ પ્રારંભિક નિરૂપણમાં ત્રણ પ્રચલિત વેદાંતી શબ્દો વાપર્યા: જીવનમુક્ત, વિદેહમુક્ત, અને કૈવલ્યમુક્ત. બાપાશ્રી — અનેક વચનામૃતોમાં મહારાજે પોતે વાપરેલી ભાષાને અનુસરીને — વાપરે છે: એકાંતિક મુક્ત, પરમ-એકાંતિક મુક્ત, અને અનાદિ મુક્ત. શું એ બે અલગ વ્યવસ્થાઓ છે? બાપાશ્રી કહે છે — ના, એ એક જ વસ્તુનાં બે નામ છે.

બાપાશ્રીની વિશેષતા એ છે કે ગોપાળાનંદ સ્વામીના નિરૂપણ અને એમના પોતાના નિરૂપણ વચ્ચે કોઈ ફાટ નથી — એ બતાવી આપે છે. બંને એ જ ત્રણ સ્તરો વિશે વાત કરે છે. વેદાંતી પરિભાષા દેહ-અવસ્થા પર ભાર મૂકે છે; બાપાશ્રી-પરિભાષા મહારાજ સાથેના સંબંધ-અવસ્થા પર.

દૂધમાં સાકર

બાપાશ્રી જે ઉપમા વાપરે છે તે છે — દૂધમાં ઓગળતી સાકર. એકાંતિક એટલે હજુ આંશિક રીતે ચમચામાં રહેલી સાકર; પરમ-એકાંતિક એટલે દૂધમાં બેસતી પણ દાણા જાળવતી સાકર; અને અનાદિ-મુક્ત એટલે દૂધમાં સંપૂર્ણ ઓગળી ગયેલી સાકર — એક માત્ર મીઠાશ રહી. છતાં (અને એ જ આશ્ચર્ય) — ઓગળેલી સાકર સાકર મટી ગઈ નથી; એ પહેલાં કરતાં વધુ સાકર છે, ફક્ત હવે દૂધ સામે ઊભી નથી.

અક્ષરધામ-મુક્તનો વિરોધાભાસ

મણકાનો સૌથી નાજુક અને મર્મસ્પર્શી ઉપદેશ. વાત ૭૧ અને વાત ૭૬ સૂચવે છે કે અક્ષરધામ-મુક્ત પણ — જો એનો સંકલ્પ ભટકી જાય તો — બંધાઈ શકે. એ કેવી રીતે? નારાયણ મામા જવાબ આપે છે: આ ઉપદેશ ચોક્કસપણે વિદેહમુક્ત / પરમ-એકાંતિક અવસ્થા માટે છે — જ્યાં સૂક્ષ્મ દ્વૈત હજુ બચ્યું છે. જ્યાં સુધી "હું છું, મહારાજ છે" નો કોઈપણ અંશ બાકી હોય, ત્યાં સંકલ્પ માટે ગતિ માટેની જગ્યા છે — તેથી ભટકવાની પણ.

અનાદિ-મુક્ત — કૈવલ્ય-મુક્ત — એ આનાથી પાર ગયા છે. એમનું "હું" એ મહારાજના પોતાના "હું"નો જ ઉદ્ઘોષ છે. એમના સંકલ્પ માટે ભટકવાની કોઈ બીજી ભૂમિ રહી જ નથી. એ સંપૂર્ણ ઓગળેલી સાકર છે.

અણુ દૃષ્ટિ અને પુરુષોત્તમ દૃષ્ટિ

પ્રથમ ૫૧ સ્પષ્ટતમ માળખું આપે છે. અક્ષરની તરફથી જોઈએ તો માત્ર અક્ષર છે; પુરુષોત્તમની તરફથી જોઈએ તો માત્ર પુરુષોત્તમ છે. બંને સત્ય — પોતાના સ્તરે. પરિપક્વ સાધક એ બંનેને એક વાક્યમાં તોડી નાખતો નથી; પણ — હીરાથી હીરા કાપવાની જેમ — પ્રત્યેક દૃષ્ટિને એના યોગ્ય સમયે ચલાવતાં શીખે છે. અણુ દૃષ્ટિએ મુક્તને આનંદનો અલગ અણુ જુએ છે; પુરુષોત્તમ દૃષ્ટિએ માત્ર એક જ — મહારાજ — દેખાય છે.

સમાપન — પ્રાર્થના

આ ચોથા સિદ્ધાંત દ્વારા બાપાશ્રીએ આપણા હાથમાં સંપ્રદાયના સૌથી અંતઃસ્થાને ખૂલતી ચાવીઓ મૂકી છે. મૂર્તિ એ પ્રકાશ છે; પ્રકાશ એ અક્ષરધામ છે; અક્ષરધામ મુક્તોથી પૂર્ણ છે; મુક્તો એ મૂર્તિ સાથેની આત્મીયતાના ક્રમ છે; અને શિખરે, મુક્ત અને મૂર્તિ એક છે — બે ન બનીને. મહારાજ, બાપાશ્રીની કૃપાથી, દરેક સાધકને એકાંતિકથી પરમ-એકાંતિક, અને પરમ-એકાંતિકથી અનાદિ સુધી લઈ જાય — જ્યાં સુધી "હું" એમના પોતાના આનંદના પ્રતિધ્વનિ રૂપે જ સંભળાય.

La Lumière Divine — La Forme Anvay de Maharaj et le Mystère des Muktas

Si le deuxième principe a établi que le Tej de la Murti est l'Akshardham, le quatrième principe nous mène plus loin encore : dans la nature même de ce Tej, dans la pénétration (anvay) de la Murti, et dans la triple condition des âmes libérées qui y demeurent. Ici Bapashri déploie la grammaire la plus intime de ce que signifient les états de mukta, videhmukta et anadi-mukta.

La Murti comme Lumière Personnifiée

La première chose que Bapashri rend incontestable, c'est que la Murti de Maharaj n'est pas illuminée par quelque lumière extérieure — la Murti est lumière. Le Tej éblouissant dont parle le Vachanamrut n'est pas un halo autour de Bhagwan ; c'est le swarup même de Bhagwan rayonnant vers l'extérieur. Distinguer « Murti » et « Tej » comme deux choses différentes est déjà une erreur ; ils sont une seule réalité, nommée deux fois pour les besoins du discours.

C'est pourquoi les shastras adoptent de nombreux vocabulaires pour ce qui, en essence, est un fait unique. Le Tej est parfois appelé brahma, parfois akshar, parfois chidakash, parfois anga-prakash (le rayonnement du membre de Bhagwan), parfois kanti ou brahmajyoti. Les noms changent ; le référent ne change pas. Tous décrivent la forme lumineuse de Maharaj lui-même, considérée sous l'angle de sa pénétration.

L'Unique Shakti, les Multiples Noms

Pourquoi tant de synonymes pour une seule chose ? Parce qu'on aborde la shakti de Maharaj sous de nombreux angles. Sous l'angle de son extension illimitée, c'est akshar — ce qui jamais ne décline. Sous l'angle de sa luminosité, c'est tej ou brahmajyoti. Sous l'angle de sa conscience, c'est chaitanya. Sous l'angle de son fonctionnement comme assise soutenant tous les brahmandas, c'est chidakash — le ciel conscient. Chaque nom saisit une facette du même joyau.

Les shastras ne multiplient pas les noms pour nous embrouiller ; ils les multiplient pour qu'à chaque niveau de vichar, le chercheur reconnaisse la même réalité revêtue d'un autre habit lexical. Le jour où un sadhak voit que tous ces mots désignent la forme propre de Maharaj — ce jour-là, la doctrine devient vivante.

Anvay : la Murti au Centre

Voici maintenant le quatrième principe proprement dit. La Murti de Maharaj, bien qu'éternellement divya-akar (forme divine personnelle, deux bras, souriante, parfumée, entourée de parshads), est aussi le centre d'une shakti qui pénètre tout. C'est le sens même d'anvay. La Murti est ici, au centre de l'Akshardham ; et en même temps, par sa propre shakti, elle est partout — dans chaque brahmanda, dans chaque atome, dans chaque jiva, dans chaque ishvar.

Une analogie tirée de la physique aide. Considérons l'énergie : elle a une source, mais le champ qu'elle engendre s'étend dans l'espace ; l'énergie à la périphérie n'est rien d'autre que l'énergie de la source — seule sa distance diffère, non sa substance. De même : le Tej qu'un mukta voit envelopper sa propre forme, le Tej qui emplit le brahmanda, et la Murti assise au centre de l'Akshardham — tout cela est une seule et même Murti, ne différant que par l'angle de vue.

C'est la signature métaphysique de l'anvay. Maharaj — plein, parfait — pénètre les brahmandas sans quitter l'Akshardham ; les brahmandas sont pleins parce que Maharaj est en eux ; l'Akshardham est plein parce que Maharaj y est aussi ; rien n'a été ajouté, rien retranché. Seules les arithmétiques ternes des quantités finies sont mises en échec.

La Hiérarchie de la Pénétration

Bapashri déploie l'ordre dans lequel une shakti enveloppe l'autre. Le Tej pénétrant de Maharaj contient — et est en lui-même l'âme intérieure de — Mool Akshar ; Mool Akshar contient Vasudev-Brahma ; Vasudev-Brahma contient Mool Purush ; Mool Purush contient Pradhan Purush ; Pradhan Purush contient Virat Purush ; et Virat est l'antaryami de chaque corps dans ce brahmanda. Ainsi, ce qui soutient le plus petit insecte n'est, à travers cette chaîne descendante, autre que Maharaj lui-même. (Voir Karyani 10 pour l'exposé structurel.)

Les Trois Catégories de Muktas — Deux Vocabulaires

Bapashri en arrive maintenant à la question la plus délicate du Sampradaya : parmi les muktas, comment comprendre les gradations ? Il réconcilie ici deux terminologies qui ont causé de la confusion chez les générations passées de satsangis.

Sadguru Gopalanand Swami, dans son tout premier exposé, employait trois termes védantiques traditionnels : jivanmukta, videhmukta et kaivalyamukta. Bapashri, suivant le langage que Maharaj lui-même adopte dans nombre de Vachanamruts, utilise : ekantik mukta, param-ekantik mukta et anadi mukta. Sont-ce là deux schémas différents ? Bapashri répond : non — ce sont deux noms pour une seule réalité.

Le génie de Bapashri est de montrer qu'il n'y a aucun schisme entre l'exposé de Gopalanand Swami et le sien. Tous deux parlent des trois mêmes degrés. Le vocabulaire védantique met l'accent sur la condition corporelle ; le vocabulaire de Bapashri met l'accent sur la condition relationnelle avec Maharaj.

Sucre dans le Lait

L'analogie classique qu'utilise Bapashri est celle du sucre dissous dans le lait. L'ekantik est comme du sucre encore en partie dans la cuillère ; le param-ekantik est comme du sucre déposé dans le lait, mais conservant ses grains ; l'anadi-mukta est comme du sucre entièrement disparu dans le lait — la douceur seule demeure. Pourtant (et c'est là la merveille) le sucre dissous n'a pas cessé d'être sucre ; il l'est plus que jamais, simplement il ne se tient plus en face du lait.

Le Paradoxe du Mukta de l'Akshardham

Voici l'enseignement pastoral le plus délicat de la manka. Vachanamrut Vat 71 et Vat 76 semblent suggérer que même un mukta de l'Akshardham, si son sankalpa s'égare, peut être enchaîné. Comment cela ? Narayan Mama répond : cet enseignement s'applique précisément à l'état videhmukta / param-ekantik — où le dvaita subtil persiste. Tant que la moindre trace de « je suis, Maharaj est » subsiste, il reste un endroit où le sankalpa peut bouger, et donc s'égarer.

L'anadi-mukta — kaivalya-mukta — est passé au-delà. Son « moi » est le rayonnement même du « moi » de Maharaj. Il n'y a plus de seconde assise d'où son sankalpa pourrait dévier. Il est le sucre entièrement dissous.

Anu Drishti et Purushottam Drishti

Vachanamrut Pratham 51 donne le cadre le plus clair. Du côté d'Akshar, seul Akshar existe ; du côté de Purushottam, seul Purushottam existe. Les deux sont vrais, chacun sur son plan. Le sadhak mature ne les écrase pas en une seule formule : il apprend, comme un diamant qui taille un diamant, à manier chaque drishti à son moment propre. Anu drishti voit le mukta comme un atome distinct de béatitude ; Purushottam drishti ne voit que l'Un.

Prière de Conclusion

Par ce quatrième principe, Bapashri a placé entre nos mains les clés du sanctuaire le plus intérieur du Sampradaya. La Murti est lumière ; la lumière est l'Akshardham ; l'Akshardham est plein de muktas ; les muktas sont des gradations d'intimité avec la Murti ; et au sommet, le mukta et la Murti sont un sans devenir aucun. Que Maharaj, par la grâce de Bapashri, conduise chaque sadhak de l'ekantik au param-ekantik, puis à l'anadi — jusqu'à ce que le « moi » ne s'entende plus que comme la résonance de sa propre béatitude.

Glossary of Terms

A working lexicon for readers of the four mankas. Each entry gives the term, its Gujarati script, a transliteration, and a concise definition rooted in the Swaminarayan and Bapashri traditions.

શબ્દકોશ

ચાર મણકાઓના વાચકો માટે ઉપયોગી શબ્દાવલિ. દરેક પ્રવેશિકામાં શબ્દ, ગુજરાતી લિપિ, લિપ્યંતરણ, અને સ્વામિનારાયણ-બાપાશ્રી પરંપરામાં મૂળ આધારિત સંક્ષિપ્ત વ્યાખ્યા છે.

Glossaire

Un lexique pratique pour les lecteurs des quatre mankas. Chaque entrée donne le terme, son écriture gujarati, une translittération, et une définition concise enracinée dans les traditions Swaminarayan et de Bapashri.